Phan Khắc Khoan: “ông trùm” kịch thơ

Phan Khắc Khoan (1916 - 1988) là nhà thơ (có tên trong Thi nhân Việt Nam của Hoài Thanh - Hoài Chân), nhà giáo, nhà báo và nhà viết kịch chuyên về kịch thơ. Cùng với Huy Thông, ông được biết đến như là người khai sinh ra thể loại kịch thơ Việt Nam, cũng như sáng tác nhiều kịch thơ nhất (gần 20 vở). Trong đó có nhiều vở đã được dàn dựng và biểu diễn thành công trên sân khấu, có thể kể tên: Trần Can (1940), Lý Chiêu Hoàng (1942), Gươm tráng sĩ (1942), Cô Tô đài (1943), Phạm Thái (1943), Mắt tiên nga (1943), Hờn vong quốc (1945), Lá cờ (1945), Mầm tin (1945), Hùng ca tráng khúc (1947), Tình xuân và chiến sĩ (1948)… Trước năm 1945, ông còn lập ban kịch chuyên trình diễn kịch thơ tại Hà Nội mà ông vừa là tác giả, đạo diễn và diễn viên. Kịch thơ của Phan Khắc Khoan mang âm hưởng anh hùng ca rõ rệt. Ông thích xây dựng những nhân vật tráng sĩ hùng tâm tráng chí vung gươm xoay vần vận nước, những dạng anh hùng “gươm đàn nửa gánh, non sông một chèo” vừa hào sảng lại không kém phần bay bổng lãng mạn. Thơ của ông vì thế cũng đẹp tráng lệ, mang âm hưởng từ hịch, phú của văn học cổ.

Hoàng Cầm: một phong cách kịch thơ riêng biệt

Thi sĩ Hoàng Cầm và con gái Kiều Loan (chụp năm 1997)

Hoàng Cầm (1922 - 2010) là một tên tuổi lớn của thi ca Việt Nam hiện đại và cũng là tác giả nhiều vở kịch thơ tiêu biểu của sân khấu Việt Nam như: Hận Nam Quan, Kiều Loan, Lên đường… Trong đó, Kiều Loan được xem như là “tinh hoa” thể hiện đầy đủ nhất đặc trưng và vẻ đẹp của kịch thơ Hoàng Cầm: sự hòa quyện đến tuyệt vời giữa thơ và kịch. Không như nhiều kịch thơ cùng thời vẫn còn lỏng lẻo ở tính kịch, kịch thơ Hoàng Cầm có nhiều xung đột, hành động kịch hấp dẫn người xem. Kịch thơ của ông đầy tính động để “sống” trên sàn diễn chứ không chỉ để thỏa nhu cầu ngâm vịnh (như của Huy Thông, Vũ Hoàng Chương…). Tuy nhiên, không vì thế mà chất thơ bị bỏ quên, những vần thơ của ông vẫn trau chuốt, điêu luyện, đôi chỗ hoàn toàn có thể tách ra thành những bài thơ độc lập, như:

Trong thương nhớ, em sẽ thành ngọn suối

Ngã trên đèo in mãi bóng người xa

Miền sơn lâm tình yêu không đếm tuổi

Dòng suối kia muôn thuở vẫn không già.

Kiều Loan là câu chuyện gay cấn về 10 năm lưu lạc tìm chồng của một “người điên”, để rồi khi gặp lại nàng ngỡ ngàng nhận ra người chồng mình yêu quý đã phản bội lại lý tưởng cả hai từng tôn thờ. Mâu thuẫn giữa lý tưởng cá nhân mà rộng ra là mâu thuẫn thời đại đã dẫn đến bi kịch tột cùng: người vợ chính tay giết chết người chồng phản bội. Cho đến nay, Kiều Loan vẫn giữ được một vị trí trang trọng trong lòng khán giả yêu kịch. Với Hoàng Cầm, Kiều Loan thực sự là một báu vật khi cảm hứng để nhà thơ viết nên tác phẩm lại là cái chết oan uổng của một người con gái đẹp tên Loan (bị sĩ quan Nhật giết hại) mà ông một thời nhung nhớ. Và Kiều Loan đã “se duyên” cho ông với kịch sĩ Tuyết Khanh (người thủ vai Kiều Loan đầu tiên), và ông cũng trìu mến đặt cho con gái mình cái tên này.

Hoàng Công Khanh: người của kịch thơ

Nhà văn, nhà biên kịch Hoàng Công Khanh

Viết nhiều thể loại (tiểu thuyết, truyện ngắn, thơ, kịch nói, kịch thơ…), giành không ít giải thưởng văn học: giải thưởng của Ủy ban Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Việt Nam (1995) với Hoàng hậu hai triều Dương Vân Nga, giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam, Huy chương vì sự nghiệp văn hóa của Ủy ban quốc gia UNESCO Việt Nam, Giải thưởng Thăng Long - Hà Nội (1998) cho Vằng vặc sao Khuê…, thế nhưng nhắc tới Hoàng Công Khanh là phải nhắc tới kịch thơ. Ông sáng tác kịch thơ không nhiều, chỉ 4 vở nhưng ngoại trừ Vua đen chưa được dàn dựng, các vở Về Hồ, Bến nước Ngũ Bồ, Cung phi Điểm Bích đều có vị trí nhất định trong nền sân khấu. Hoàng Công Khanh thường khai thác đề tài dã sử tạo không gian sáng tạo khoáng đạt để nhân vật của ông “sống” và bộc lộ những phẩm chất cao đẹp nhất. Hoàng Công Khanh không xây dựng những hình tượng anh hùng lẫm liệt, đầy tầm vóc mà ông hướng đến những số phận bình dị nhất. Người “anh hùng” của ông là những ông lái đò, cô bán rượu, người nghĩa quân…, họ là những con người vô danh nhưng đã “làm nên đất nước”. Kịch thơ Hoàng Công Khanh vì thế thấm đẫm tinh thần nhân văn trữ tình, kêu gọi đó nhưng không hề đao to búa lớn mà “dễ cảm, dễ thấm” khi các nhân vật đều chân thật đến không ngờ, có thể là bất cứ ai ta bắt gặp trong cuộc đời.

Chỉ riêng Bến nước Ngũ Bồ, bài thơ tuyệt đẹp về lòng yêu nước, đã đủ để khẳng định tầm vóc của kịch tác gia Hoàng Công Khanh. Năm 1953, vở ra mắt khán giả Hà Nội thì đạo diễn Mai Lân và ban kịch miền Trung cũng công diễn vở ở Huế. Năm 1954, nghệ sĩ Bích Thuận dựng vở ở Sài Gòn. Từ 1955, Bến nước Ngũ Bồ lần lượt được lưu học sinh, kiều bào ở Pháp, Ý, Bỉ dàn dựng. Năm 1991, vở được công diễn trên đất Mỹ. Từ 2008, vở trở lại sân khấu Việt với hai bản dựng kịch thơ và cải lương. Trải hơn nửa thế kỷ, Bến nước Ngũ Bồ cũng như giá trị kịch thơ Hoàng Công Khanh vẫn chưa hề cũ, vẫn khiến nhiều khán giả sau mỗi buổi diễn lại xúc động ngâm nga:

“Đây nắm đất con tiên tổ muôn đời

Chàng giữ lấy kẻo quên tình đất nước

Đất nước còn, không còn em vẫn được

Đất nước không, em có cũng bằng không”

(Lời cô lái đò Thị Trinh nhắn nhủ tráng sĩ Lê Liêm trong kịch thơ Bến nước Ngũ Bồ)

Hương vị lạ của Quyền lực tình yêu

Sau một thời gian kịch hài, “kịch sốc” có phần lấn át, sân khấu IDECAF đã “trở lại” với Quyền lực tình yêu (tác giả: Nguyễn Quang Vinh, đạo diễn: NSƯT Hữu Châu), một vở kịch thơ - hương vị lạ của làng kịch Sài Gòn.

Cảnh trong vở kịch thơ Quyền lực tình yêu vừa ra mắt trên sân khấu IDECAF

So với những kịch thơ “tiền bối”, Quyền lực tình yêu không mạnh về kịch tính khi chỉ là câu chuyện tình éo le: nhà vua (NSƯT Thành Lộc) yêu say đắm thứ phi Kiều Minh (NSƯT Mỹ Duyên) nhưng trong tim nàng chỉ có hình bóng của dũng tướng Hoàng Bình (Quốc Trường). Bi kịch xảy đến khi đôi uyên ương phải đối diện với cơn thịnh nộ của nhà vua cũng như sự ghen ghét của hoàng phi (Hồng Ánh). Bù lại cho cốt truyện có phần đơn giản đó là những vần thơ mực thước, trau chuốt, là phần tâm lý được khai thác khá sâu của các nhân vật, nhất là nhà vua với những trăn trở về tình yêu và quyền lực, về “nỗi khổ” khi phải ngồi trên thiên hạ… Đúng ra đây là một vở thơ kịch hơn là kịch thơ khi giá trị cốt lõi nằm ở phần lời thơ, cũng như ở chủ đề rất đỗi “thơ” được lặp lại nhiều lần xuyên suốt vở diễn qua lời bà thầy bói mù (Hoàng Trinh):

“Hãy làm đàn ông trước đã.

Làm đàn ông khó hơn cả làm vua.

Quyền lực đàn ông không phải đứng trên thiên hạ vung cờ

Mà phải có trái tim yêu cho người đàn bà nương tựa”

Ở lần thứ hai đảm nhận vai trò đạo diễn, NSƯT Hữu Châu đã để lại dấu ấn khá đậm nét với một sân khấu đơn giản nhưng trang nhã, sang trọng, với tông màu trắng chủ đạo cho tình yêu thuần khiết, trong sáng của các nhân vật, điểm xuyết vài chấm đen, xám như những âm mưu lẩn khuất chốn hậu cung. Và chắc chắn vở diễn khó lòng chinh phục người xem nếu không có tài diễn xuất điêu luyện, đài từ vững vàng, giọng đọc thơ truyền cảm, nhấn nhá đúng mực của dàn diễn viên gạo cội của sân khấu IDECAF.

Theo TT&VH